Budapest architectuur: Overzicht

Onderwerpen: Introductie * Architectuur ontwikkelingen tot 1948 in vogelvlucht * De Art Nouveau periode * Budapest architecten rond 1900 * Bauhaus/Nieuwe Zakelijkheid * Budapest architecten rond 1930 * Joodse begraafplaatsen en architectuur * Geveldecoraties * Gebouw van de maand * Stijlen, gebouwen en architecten * Disclaimer, verantwoording, bronnen en literatuur

Introductie

Julius is niet de eerste, en zal zeker ook niet de laatste zijn, die schrijft over de architectuur van Budapest. Maar doet dat wel vanuit zijn visie en die is nu eenmaal iets anders dan doorsnee.

De bedoeling is u, via thema's en veel foto's, kennis te laten maken met bijzondere gebouwen en gevelversieringen in de stad, zaken die vaak wat verder uit het centrum liggen en die je pas opmerkt als je uren door de stad zwerft. En zelfs dan zie je niet alles, of alle details op een gebouw. 

De basis voor alle artikelen is het kris-kras, maar wel redelijk geordend, zwerven door de stad, bijzondere gebouwen tegenkomend, daar dan meer over lezen en/of onderzoek verrichten, en uiteindelijk de verzamelde gegevens vertalen in een lezenswaardig artikel, zonder het wiel opnieuw uit te vinden. Het is letterlijk straat voor straat, wijk voor wijk inlopen: kijken, foto's maken, en zaken opnemen. (Foto hierboven: detail van de gevel decoratie op een pand aan de VIII. Népszinház utca)

Architectuur ontwikkelingen tot 1948 in vogelvlucht

Verwacht in Budapest geen architectuur zoals wij die kennen in, bijvoorbeeld, Amsterdam. De aantrekkelijkheid van de stad wordt voornamelijk veroorzaakt door het grote aantal gebouwen dat met name na samenvoeging van de stad in 1873 is gebouwd.

Natuurlijk zijn er oudere gebouwen in Budapest te vinden, bijvoorbeeld in de Burchtwijk, maar dit betreffen in hoofdzaak gebouwen voor religieuze doeleinden. Ook een paar gebouwen uit de periode van de Turkse overheersing van Budapest hebben de tand des tijds doorstaan. De in verschillende neo-stijlen ontworpen gebouwen, dateren bijna allemaal uit de periode van 1850 tot 1900.

In het bijzonder 2 periodes zijn verantwoordelijk voor duizenden gebouwen in Budapest. De Art Nouveau periode (1895-1915) en de Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid periode. (1928-1948). (Foto: één van de restanten van de Turkse overheersing van Budapest: de tombe van Gul Baba, gebouwd rond 1543)

De Art Nouveau periode

De enorme toename van de bevolking in Budapest, van zo'n 400.000 inwoners in 1870 tot ca. 1.1 miljoen in 1910, heeft geleid tot een enorme bouwwoede waarvan het hoogtepunt lag in de periode dat de Art Nouveau kunststroming algemeen werd gebruikt bij het ontwerpen van gebouwen.

Derhalve kent de stad honderden gebouwen in Art Nouveau stijl. Geheel ontworpen in deze stijl (zowel van buiten als van binnen met decoraties) of alleen maar met gebruik van een enkel detail op bijvoorbeeld de gevel. De architect Ödön Lechner (1845-1914) was hierbij de gangmaker en het Museum voor Toegepaste kunst (1896) door hem ontworpen, is een van de eerste gebouwen in deze stijl.

Budapest architecten rond 1900

Deze pagina bevat, medio 2011, beschrijvingen van een groot aantal architecten uit de periode rond 1900. Aan iedere architect is een pagina gewijd waarin kort zijn carriere wordt weergegeven. Daarnaast bevatten de pagina's ook biografische gegevens en de persoonlijke indrukken van Julius over de gebouwen die de architect ontwierp. Tot slot bevat iedere pagina een overzicht van de gebouwen ontworpen door de architect en die heden ten dage nog te vinden zijn in Budapest.

De komende maanden zullen nieuwe namen worden toegevoegd en zullen de reeds bestaande pagina's worden bijgewerkt indien nieuwe informatie beschikbaar komt. Omdat over veel architecten amper of niets is geschreven óf gegevens niet kloppen, is het redelijk pioneren. Reeds nu is het overzicht op Szia al het meeste complete dat er op internet over bepaalde architecten te vinden is.

Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid 

Het aantal appartementsgebouwen, villa's etc. dat in Budapest te vinden is, gebouwd tussen ca. 1928 en 1948, is zeer groot. Deze vallen grotendeels onder de noemer Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid. Een voorbeeld hiervan, over de Nieuwe Zakelijkheid gebouwen van de architect Hugó Gregersen met gevelversieringen door zijn vrouw, de beeldhouwster Alice Lux, is hier te lezen.

Julius werkt in 2011 aan pagina's over Bauhaus in Budapest. Deze pagina bevat een algemene inleiding over Bauhaus in Budapest.

Budapest architecten rond 1930

Deze pagina is een overzichtspagina van welke architecten in de Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid periode, gebouwen in Budapest hebben ontworpen. Dit hoofdstuk beschrijft ook architecten die, deels, gebouwen in andere stijlen hebben ontworpen, zoals de architect Herman Ginczler. De opzet is hetzelfde als bij het hoofdstuk over de architecten rond 1900.

De eerste paar pagina's zijn inmiddels gereed, de volgende pagina's zullen geleidelijk aan in 2011 (en 2012) worden toegevoegd.

Joodse begraafplaatsen en architectuur

Budapest kent vele prachtige Joodse begraafplaatsen, zowel Neolog als Orthodox. Via deze pagina krijgt u beknopte beschrijvingen en foto's van de ca. 19 Joodse begraafplaatsen die er in Budapest nog te vinden zijn.

Architectonisch gezien, zijn vooral de 2 grootste Neolog begraafplaatsen van belang. Hier kunt u schitterende (of bloedmooie, naar mening van Julius) grafmonumenten aantreffen, ontworpen door beroemde architecten zoals Béla Lajta, Emil Vidor, Gyula Fodor en vele anderen. Het is dezelfde groep architecten van Joodse afkomst, die ook verantwoordelijk was voor tientallen prachtige Art Nouveau gebouwen in Budapest.

Geveldecoraties in Budapest

Dit hoofdstuk bevat artikelen over gevelkunst en de makers ervan in Budapest. De eerste pagina in deze aflevering betreft:

Alice Lux en Hugó Gregersen

In de jaren '30 ontwierp de architect Hugó Gregersen vele gebouwen in Budapest. Een aantal daarvan bevat geveldecoraties/reliëfs en beeldhouwwerken ontworpen door zijn vrouw Alice Lux. Op deze pagina toont Julius u 5 pareltjes uit deze serie. De foto hiernaast toont een detail van een van de geveldecoraties die Alice Lux ontwierp.

Gebouw van de maand

Iedere maand rond de 15e wordt onder deze rubriek een bijzonder gebouw in Budapest aan hand van foto's en meer of minder tekst in het zonnetje gezet. Een serie die begonnen is in oktober 2010 met een aflevering over de Fasori Református templon. Deze schitterende kerk is een ontwerp van de architect Aladár Árkay (1868-1932) en gebouwd in de periode 1911-1913.

De meest recente aflevering (april 2011) gaat over de Schiffer villla die ontworpen door de architect József Vágó (1910-1912). Helaas is er een forse achterstand, mede door de vertaling van de website in het Engels en andere noodzakelijke onderhouds- werkzaamheden aan deze website. 

Stijlen, gebouwen en architecten

Deze pagina zal eind 2011 in concept klaar zijn, en bevat de belangrijkste stijlperiodes in de architectuur van Budapest t/m 1948 met daarbij een keus uit de gebouwen en de belangrijkste architecten.

Disclaimer, verantwoording, bronnen en literatuur

Op deze pagina de spelregels omtrent het gebruik van de gegevens op de architectuurpagina's op Szia, verantwoording c.q. toelichting over de inhoud, bronvermeldingen en literatuuroverzicht.

(Laatste update en controle van de links: 30 juli 2011)