Budapest Kunst: Het Art Nouveau mozaiëk triptiek van A. Dudits

Onderwerpen: Introductie * Toelichting op het mozaiëk triptiek * Beschadigingen * de kunstenaar * Het gebouw en de architect * Het mozaiëk triptiek in detail in beeld

Introductie

Een rijke Joodse eigenaar van een brouwerij, een architect die in die jaren voornamelijk voor de middle- en upperclass van de Joodse samenleving ontwierp en een gevestigde kunstenaar. Die drie ingrediënten hebben geleid tot én een zeer bijzonder gebouw in district VIII. van Budapest én een mozaiëk triptiek dat tot een van de meest bijzondere Art Nouveau kunstwerken op de gevels van panden van Budapest behoort.

Deze pagina toont dit triptiek voor het eerst op Internet tot in detail. Dit mede in de hoop dat, door het onder de aandacht brengen van velen, er restauratie plaats gaat vinden want verval is bezig. Dat is met het blote oog al te zien, maar close-up foto's tonen aan dat er nog meer delen van het triptiek aan het loslaten zijn. Het zou een culturele ramp voor Budapest zijn als dit kunstwerk zou verdwijnen.   

Toelchting op het mozaiëk triptiek

Het triptiek dat door de kunstenaar Andor Dudits is ontworpen is te vinden hoog op de gevel van het pand aan de VIII. Népszinház utca 22 in Budapest. Zodanig hoog tegen de gevel geplaatst dat u óf een verrekijker óf een fototoestel met een grote zoom nodig heeft om alle details waar te kunnen nemen. Want die zijn er in overvloed, maar alleen waar ten emen van zeer dichtbij. Daarbij is de locatie, een drukke weg/trambaan én niet de meest prettige straat in Budapest, ook niet een plek waar makkelijk en in alle rust het kunstwerk kan worden bekeken. Wie de maker is van het mozaiëk triptiek is onbekend, maar gezien de kwaliteit moet dit in het atelier van Miksa Róth hebben plaatsgevonden.

De website Szecesszio schreef eerder een beschouwing over dit kunstwerk maar maakt het qua beschrijving te ingewikkeld, is op een aantal punten onjuist én te mysterieus. Het is simpelweg een genre stuk dat in opdracht is geschilderd en verwijst ondubbelzinnig naar de opdrachtgever: een rijke Joodse bierbrouwer die zijn brouwerij had in distirct X. Ondubbelzinnig omdat het middelste deel van het triptiek Gambrinus afbeeldt en er verder op vele plekken verwijzingen zijn naar alles wat met het brouwen van bier te maken heeft. Zo is er een meisje te zien met een mand met hopbladeren en wordt er op 2 delen van het triptiek bier gedronken. Daarnaast werden de afgebeelde paarden ook gebruikt voor het trekken van de de karren waarop de biervaten waren opgestapeld.

Het is uitermate knap hoe Andor Dudits zijn opdracht heeft verweven met historische verwijzingen en elementen van het Hongaarse volksleven. Ook mytisch, maar minder dan bijvoorbeeld de mozaiëken op de panden ontworpen door Zoltán Balint en Lajos Jambor op de VI. Bajza utca. Echt in detail het triptiek bekijkend is mijn conclusie dat het linkergedeelte van het triptiek gaat over jacht, het middelste deel beeld de bierbrouwer uit en het rechter heeft alles te maken met de ingrediënten die nodig zijn voor het brouwen van bier. En daarnaast bevat het rechter deel vermoedelijk ook verwijzingen naar het gezin van de opdrachtgever. 

Voor het gebouw staand bevat het linker deel van het triptiek onder andere 2 jongeren die een varken dragen, mogelijk een wild zwijn... Zeer vreemd is het hoofddeksel van de voorste drager, dat lijkt op een eend.... Eenzelfde hoofddeksel is ook te vinden op het rechter deel van het triptiek. In dit deel wordt ook een vrouw afgebeeld met, vermoedelijk, een valk. Verder valt de adelijke figuur op met een dood geschoten fazant hangend aan het paard. Deze heer wordt opgewacht door zijn vrouw en dochter (met een mand met hopbladeren...) en een lakei die hem een glas bier brengt. De honden op dit deel van het triptiek zijn typische jachthonden.

Het middengedeelte is het zwaarst beschadigd en bevat een afbeelding van Gambrinus zittend op de bok van de bierwagen en met op de voorgrond de twee paarden de wagen trekken en wat biervaten daarnaast. Op de vaten staat een wapen afgebeeld, het is nog niet duidelijk of dat het wapen van de brouwerij is.

Het rechtergedeelte van het triptiek is geheel gewijd aan landbouw, en daarnaast ook het meest mysterieuze. Wat mij tot nu duidelijk is, is dat er in ieder geval gerst wordt afgebeeld, een persoon die de de geur van het bier in zich opneemt, een glas aangereikt door een monnik, en mogelijk het water dat voor het brouwen nodig is. Of met een van de figuren, de prominente dame in het blauw, de godin "Isis" wordt afgebeeld, is mij niet duidelijk, het is echter zeer wel mogelijk. De os die staat afgebeeld verwijst hier ook naar, deze werd gebruikt voor het ploegen van het land.  Andere afbeeldingen op deze zijde van het triptiek kan ik nog niet verklaren, duidelijk een onderwerp van studie of als u als lezer van deze pagina hierin duidelijkheid kan brengen....dan wordt dat zeer op prijs gesteld!

Pas van dichtbij bekijkend valt de Art Nouveau goed op, op afstand lijkt het meer klassieker van aard. Het kan met recht tot een van de meest bijzondere Art Nouveau kunstwerken worden beschouwd die in Budapest op de gevels van gebouwen is aan te treffen.

Beschadigingen

Zoals gezegd, het triptiek is, met name in het middengedeelte, zwaar beschadigd en mist een behoorlijk stuk. Nog te zien is hoe de steentjes oorspronkelijk tegen de muur hebben aangezeten.
 
Op close-up foto's is ook te zien dat er ruimte zit tussen de steentjes daarnaast en de muur. De kans is derhalve zeer groot dat er binnenkort weer een stuk los zal laten.

Ook op andere plekken is te zien dat weersomstandigheden invloed hebben op de kwaliteit en ook daar zal het niet lang duren voordat er delen los gaan komen. De beschadigingen ontstaan voornamelijk aan de randen van het triptiek, waar kennelijk water en vorst de steentjes en hechtingsmiddelen aan kunnen tasten.

Wat ook op de foto's naar voren komt, zoals op één van de foto's hieronder goed te zien is, is dat er eerder beschadigingen zijn hersteld. Helaas heeft dat niet op een zorgvuldige wijze plaatsgevonden.

De kunstenaar

De persoon die dit triptiek ontwierp is Andor Dudits (25 juni 1866 -  7 september 1944). Hij begon in Wenen met zijn studie om vervolgens, na nog een opleiding in München te hebben gevolgd, deze af te ronden in Budapest. Was zijn stijl eerst naturalistisch, dat veranderde rond 1895 in een meer historische, klassieke stijl om vervolgens, zoals dit triptiek aantoont, over te stappen op een modernere stijl, zonder daarbij historische aspecten uit het oog te verliezen.

Hij ontwierp altaar stukken, fresco's, schilderijen etc. die niet alleen in Budapest (onder andere in de collectie van de Hongaarse Nationale Gallerie) maar ook daar buiten te vinden zijn (Universiteit van Pécs, de kerk van Topola etc.)
 

Het gebouw en de architect

Népszinház 22 in het VIII. district: een vervallen straat die eens werd bewoond door middle- en upperclass van de Joodse bevolking en richting het Teleki tér een steeds armere laag der inwoners kende. Op dat moment al meer dan 60 jaar een straat die belangrijk was om de stad te verlaten. Rond 1900 werd veel oude bebouwing gesloopt en vervangen door meer moderne huizen. De architect Emil Vidor kreeg rond 1905 de opdracht van de eigenaren van wat tegenwoordig de Dreher brouwerij wordt genoemd (Polgári Serfözde) een huis te ontwerpen voor de hoger in rang zijnde medewerkers van de brouwerij. Het is niet het enige gebouw dat Emil Vidor voor de eigenaren van de brouwerij ontwierp. De officiële naam van het pand: Polgári Serfôzde bérháza / Dreher lakoház (ook wel genoemd als "Sörös palota", het bier paleis)

Het is een opvallend ontwerp geworden, in dezelfde groene kleur die Vidor gebruikte voor het ontwerp van het Bedó ház en met meerdere ingangen. Als er al ornamentiek heeft gezeten aan de binnenkant, dan is deze geheel verdwenen. Wat ook opvallend is, is het zeer ruimtelijk vormgegeven trappenhuis, dat je eerder zou verwachten in grote overheidsgebouwen of dergelijke. Aan de rechterkant van het trappenhuis is een appartementengedeelte dat wat armer aandoet dan het linkergedeelte dat, mede door de grote binnenplaats ruimtelijker aandoet. Het vermoeden is dat Vidor met opzet voor deze vorm van het gebouw heeft gekozen. Komend met de tram vanaf de brouwerij in district X. valt het mozaiëk triptiek direct op. Het is een robuust gebouw met zowel Duitse Jugendstil invloeden als de Weense vorm van Art Nouveau, mede veroorzaakt door het triptiek.

Zoals reeds geschreven, is de naam van de architect Emil Vidor. Hij was één van de belangrijkste Art Nouveau architecten van Budapest, die merendeels gebouwen in de meer westerse en Weense vorm van de Art Nouveau ontwierp. Verwantschappen met de Belgische architect Victor Horta zijn er ook. Emil Vidor ontwierp veelal voor de beter gesitueerde Joodse bewoners, de middle- en upperclass, en dat is goed te zien in veel van zijn gebouwen, die luxe uitstralen. (foto: ornamentiek naast de hoofdingang van het gebouw aan de Népszinház utca 22

Het mozaiëk triptiek in detail in beeld

Hieronder 10 detailfoto's van het triptiek. De foto's tonen het triptiek aansluitend van links naar rechts. De foto's zijn op 23 en 24 januari 2012 gemaakt met een eenvoudige zakcamera die echter beschikt over een zoomlens van 10x. In deze eerste versie hebben de foto's een DPI van 314.





















(Laatste update en controle van links: 26 januari 2012)