Joods Budapest: Begraafplaatsen

Onderwerpen: Introductie * Over Joodse begraafplaatsen * De belangrijkste begraafplaatsen  * De overige Joodse begraafplaatsen * Architecten * Meer weten?

Introductie

> Een beknopte beschrijving over de geschiedenis van de Joden in Budapest vind u hier <

Begraafplaatsen trekken Julius enorm aan en, vreemd genoeg, meer de Joodse dan de, in Budapest eveneens schitterende "normale" begraafplaatsen. In Budapest zijn zowel Neolog (o.a. Kozma utca) als Orthodoxe begraafplaatsen.

De naar schatting 19! Joodse begraafplaatsen die anno 2011 in Budapest nog bestaan (van 19 is de locatie bekend, 18 zijn er door Julius bezocht, 1 locatie is onzeker), maar grotendeels niet meer in gebruik zijn, kennen allen meer of minder verwaarlozing. Het ergst is dit het geval op de Salgótarjáni utca begraafplaats (die, in feite te laat, nu wel beschermd is), maar ook op andere begraafplaatsen zou onderhoud en met name restauratie c.q. conservering van wat er nog over is, niet overbodig zijn. En, de prachtige monumenten verdienen het!

Over Joodse begraafplaatsen

Een Joodse begraafplaats wordt vaak "Het huis van de levenden - beth hachajiem'  genoemd. In tegenstelling tot de "normale" begraafplaatsen geldt er op Joodse begraafplaatsen "eeuwige rust". Dit betekent geen ruiming van graven, tenzij dit van overheidswege wordt bevolen. Is een begraafplaats derhalve vol, dan kan er óf worden uitgebreid óf er word een laag aarde op het oude graf gebracht en de volgende overledenen werden zo een stuk hoger begraven. Joden worden in de regel zo spoedig mogelijk na het overlijden begraven, liefst dezelfde dag of de dag erna tenzij het Sabbat oof een Joodse feestdag is. Volgens traditie worden de grafstenen/monumenten overigens pas ca. een jaar na het overlijden geplaatst, dit markeert het einde van het rouwproces voor bijvoorbeeld een echtgenoot of echtgenote.

Was het in vroegere eeuwen gebruik dat er slechts een grafsteen werd gebruikt, dit veranderde aan het eind van de 19de eeuw en er kwamen ook mausoleums en andersoortige grafmonumenten. Ook bij de decoratie van de graven veranderde iets: Naast het afbeelden van planten- en diermotieven, zoals de traditie voorschrijft, zijn er ook enkele grafmonumenten met menselijke beelden te vinden op de Joodse begraafplaatsen in Budapest. Hier is de invloed merkbaar van de naastgelegen "normale begraafplaatsen". Overigens is dit alléén het geval op Neolog begraafplaatsen, op Orthodoxe begraafplaatsen zult u alleen grafstenen aantreffen!

Door middel van het leggen van een steen op een graf geeft men aan een bezoek aan het graf te hebben gebracht. Dit is te vergelijken met het leggen van bloemen op "normale begraafplaatsen". Dit leggen van bloemen, was van oorsprong niet gebruikelijk, alhoewel dit in de huidige tijd steeds vaker plaatsvindt.

Het dragen van een keppeltje of andere hoofdbedekking als een begraafplaats wordt bezocht was regel voor mannen. In Budapest is men daar losser in, de meeste mannen die werken op de begraafplaats dragen alleen hoofdbedekking als er bezoek komt, en zelfs dan vaak nog niet. Dit verschilt overigens per begraafplaats. U wordt in ieder geval niet aangesproken op het niet dragen van hoofdbedekking maar door het dragen van een hoofddeksel geeft u wel aan respect te hebben voor deze traditie.

N.B. Julius heeft eens een verhaal gelezen waarin een Rabbi vertelde dat de verwaarlozing en overwoekering kwam omdat volgens de overlevering uit het graf van een vrouw een boom groeit, als teken dat ze voortleeft, en die boom zou niet mogen worden aangetast. Wat hiervan waar is.....(Foto hierboven: gedeelte van de graven op de Kozma utca Joodse begraafplaats van omgekomen Joodse inwoners van Budapest gedurende de Tweede Wereldoorlog)

De belangrijkste Joodse begraafplaatsen

(Rákoskeresztúr) Kozma utca begraafplaats

Op deze begraafplaats zijn de mooiste voorbeelden in Budapest te vinden van Joodse grafmonumenten uit de periode van ca. 1900 tot ca. 1920. Veel mozaiek- tableaus, schitterende Art Nouveau voorbeelden en diverse ontwerpen van de Hongaarse architect Béla Lajta (die ook op deze begraafplaats ligt begraven), waaronder de beroemde Schmidl crypte uit 1903.

Een enorme begraafplaats, zeker 300.000 mensen van Joodse afkomst liggen hier reeds begraven en het is ook de laatste rustplaats van velen die de dood vonden door de Holocaust.

Salgótarjáni utca Joodse begraafplaats

De meest vervallen Joodse begraafplaats van Budapest met, ondanks overwoekering en vernielingen, waaronder grafroof, een aantal pareltjes op architectuurgebied. Hieronder diverse grafmonumenten uit de periode van ca. 1900 tot ca. 1920, ontworpen door Hongaarse architecten zoals Béla Lajta en Emil Vidor.

Daarnaast bevat de begraafplaats ook meer klassieke ontwerpen van mausoleums en tombes, onder andere ontworpen door de architect Zsigmond Quittner.
 

Óbudai Joodse begraafplaats

Een Joodse begraafplaats die in 1922 werd geopend en af en toe nog in gebruik is. Niet de meest bijzondere begraafplaats, maar toch een paar interessante grafmonumenten.

Een monument ter herdenking aan de weerzinwekken- de massaslachting in januari 1945 in een Joods zieken- huis te Budapest, is op deze begraafplaats te vinden.

 

Farkasrét Joodse begraafplaats

De Joodse begraafplaats in Buda, fantastisch gelegen in de heuvels en eveneens nog in gebruik. De begraafplaats ligt naast de zeer grote "normale" begraafplaats, waar ook prachtige monumenten te vinden zijn.

De begraafplaats telt een aantal bijzondere monumentjes, zoals een ontroerend kindergrafje. Het hoogtepunt betreft de schitterende tombe voor de Hongaarse architect Lászlo Vágó.





De hierboven genoemde begraafplaatsen zijn allen Neolog. Ook Orthodox Joodse begraafplaatsen zijn in Budapest te vinden, waarvan de grootste zijn:

Csörsz utca Orthodox Joodse begraafplaats

Een sinds 1961 gesloten Orthodoxe begraafplaats aan de Buda zijde van de rivier, die prachtig gerestaureerd is.

Onder andere is hier een monument te vinden ter herinnering aan de massamoord op Joodse patienten, artsen en verpleegkundigen op 14 januari 1945 in het Városmajor Orthodox Joods ziekenhuis.

Gránátos utca Orthodox Joodse begraafplaats

Geopend in 1922, 5.1 hectare groot en ca. 5300 graven. De begraafplaats ligt vlak bij de Kozma utca Joodse begraafplaats en niet, zoals de naam doet vermoeden, aan de Gránátos utca.

Het is een typisch voorbeeld voor een Orthodox Joodse begraafplaats: sober, geen versieringen. Nagenoeg alle grafstenen hebben Hebreeuwse opschriften. 

Dohány utca Joodse begraafplaats

Massagraven door de verschrikkingen in het getto van Budapest aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Voor bezoekers niet toegangelijk, alleen voor familieleden op afspraak. Julius schrijft hier nog een artikel over.

De overige Joodse begraafplaatsen

De bovenstaande begraafplaatsen worden allen genoemd op de website van Great Synagoge, al geeft ook die website het foute adres van de Gránátos Orthodox Joodse begraafplaats. Er zijn echter nóg zeker 12l Joodse begraafplaatsen in Budapest, die óf zeer klein zijn óf nog amper in kaart zijn gebracht. Dit vaak door de overwoekering of omdat door grafroof er weinig meer van over is. Daarnaast de opmerking dat deze begraafplaatsen in vroeger jaren veelal niet tot Budapest behoorden, het waren de begraafplaatsen van de dorpen rondom de stad. Dorpen, die pas sinds 1950 deel uit maken van Budapest.

In mei 2011 zijn deze locaties, aan de hand van de website van Maszit én eigen onderzoek, in kaart gebracht, en, waar mogelijk, op de foto gezet. Deze locaties zullen jaarlijks gecontroleerd gaan worden op veranderingen. N.B. voor nagenoeg alle locaties geldt dat ze normaliter niet toegankelijk zijn.

Architecten

Het is moeilijk een goed beeld te krijgen welke architecten er in de periode van ca. 1900-1920 verantwoordelijk waren voor de prachtige architectonische ontwerpen op de Joodse begraafplaatsen in Budapest.  Béla Lajta wordt zeer vaak genoemd, evenals een paar anderen. Voor veel cryptes, tombe's of mausoleums kon Julius nog geen goede documentatie verkrijgen over hoe en wat. Zo wordt de prachtige crypte van de familie Grösz amper vermeld in de literatuur. Deze pagina is dus nog lang niet af....Op de pagina Architectuur in Budapest: Architecten rond 1900 vindt u meer informatie over welke architecten rond 1900 belangrijke en bijzondere gebouwen in Budapest hebben ontworpen.

Béla Lajta (1873-1920)

Wat betreft architectonisch mooie Joodse grafmonumenten, dé belangrijkste architect in de periode 1900-1915 en dien ten gevolge vele navolgers. Door op de naam te klikken krijgt u meer infomatie over deze architect en de gebouwen door hem in Budapest ontworpen.


Béla Lajta ontwierp naar schatting 40 grafmonumenten op zowel de Salgótarjáni utca begraafplaats als op de Kozma utca begraafplaats en de ontwerpen zijn zeer verschillend: Het beroemde Schmidl monument, het gestilleerde monument voor de Sváb familie, maar ook het tamelijke klassieke ontwerp, met volksmotieven, voor een andere Sváb familie. De grafmonumenten vormen het grootste deel van het oeuvre dat door Béla Lajta is ontworpen en gerealiseerd.


De data van de verschillende ontwerpen bekijkend, komt Julius tot de conclusie dat Béla Lajta al vrij snel de invloeden van Ödön Lechner opzij heeft gezet en zijn eigen weg is gegaan, waarbij minder uitbundige decoraties werden gebruikt en meer strakke en gestilleerde ontwerpen waarbij wel gebruik werd gemaakt van motieven uit de (klassieke) volkskunst. In de gebouwen en monumenten door Béla Lajta ontworpen, zijn ook de invloeden te herkennen van zijn vele reizen naar onder andere Duitsland en Engeland.

Andere belangrijke architecten 

Het grootste deel van de monumenten op de Salgótarjáni utca begraafplaats is van de hand van de architecten Sándor Fellner en Zsigmond Quittner (eveneens de architect van het Gresham Paleis). Onder andere de grafkelders/gebouwen van de families Karpeles, Strasser en Schwarz zijn ontworpen door Sándor Fellner. Zsigmond Quittner ontwierp onder andere de mausoleums van Mór Wahrmann en Zsigmond Bródy.

Op Kozma utca ontwierp Ignác Alpár de crypte van de Redlich Ohrenstein familie (1902) en op Salgótarjáni utca ontwierp hij de crypte van de Ignác Wechselmann crypte (1903). De Wellisch crypte werd ontworpen door Béla Barát en Ede Novák (1915); Fodor Gyula ontwierp het Konrad Polnay Csalad. De prachtige Grösz crypte, amper omschreven/beschreven, zou een ontwerp zijn van de architecten Zoltán Balint en Janos Jámbor.

Het mausoleum van de Brüll familie werd ontworpen door Kálmán Gerster, en de 2 leeuwen aan de voorkant zijn van Alajos Stróbl en, tot slot: het mausoleum van Gyula Glückstáhl is een ontwerp van de architecten Töry en Pogány (neo--barok, 1915)

(wordt verder aangevuld)

Meer weten?

Voor wie meer wilt weten over Joodse begraafplaatsen, Joodse medebewoners in Budapest en de rest van Hongarije, zijn onderstaande links aan te bevelen:

Great Synagogue

Deze website geeft informatie over de Joodse begraafplaatsen, de beheerders, telefoonnummers etc. Ook zeer veel informatie over Joods Budapest.

Maszit

Website van de stichting die tracht de ca. 1600 Joodse begraafplaatsen in Hongarije te beschermen. Een schier onmogelijke klus, maar het is een fantastisch streven.

Jewishgen

Een website van H-SIG waar o.a. gezocht kan worden op Joodse bewoners uit het zogenaamde 'Grote Hongarije', verwijzingen naar omgekomen Joden in de Holocaust en meer. Ook is er een bescheiden overzicht te vinden naar website over Joodse familie's, zijn er links naar archieven en meer. En, als u de site bezoekt, doneer wat geld want anders is het fantastische werk dat ze doen, in de toekomst niet meer voort te zetten.

(Laatste update en controle van de links: 30 juli 2011)