Joods Budapest: Geschiedenis in vogelvlucht

Onderwerpen: Introductie * Buda en de Joodse geschiedenis * Óbuda en de Joodse geschiedenis * Pest en de Joodse geschiedenis * Budapest 1873 tot 1940 * Joods Budapest gedurende de Tweede Wereldoorlog * Dé Joodse wijk, nee ... Joodse wijken * De periode na 1945 * Meer weten?

Introductie

Tot 1873, toen Óbuda, Buda en Pest tot één gemeente werden samengevoegd, had elk van de 3 plaatsen een eigen solitaire Joodse gemeenschap. Hoewel de Tweede Wereldoorlog en de verschrikkingen daarvan vele Joodse slachtoffers heeft gemaakt, heeft Budapest heden ten dage nog steeds een van de grootste Joodse gemeenschappen van Oost-Europa met een bevolkingsaantal van minimaal 80.000 personen. Het levende hart van dit alles is het VII. district in Pest. De meerderheid van de Joodse bevolking in Budapest is Neolog, een kleinere groep is Orthodox.

Maar, voor alle duidelijkheid: er is een groot verschil tussen het huidige Budapest en het Budapest anno 1873. Er was welliswaar een samenvoeging van 3 plaatsen, maar daaromheen waren talloze dorpen met een eigen Joodse gemeenschap, die pas later bij Budapest gevoegd zijn. Zo viel de synagoge in het huidige IV. district tot na de 2e wereldoorlog buiten de grens die nu voor Budapest wordt aangehouden. In de toen zelfstandige dorpen zijn relatief veel meer slachtoffers gevallen dan de stad Budapest.
 

Buda en de Joodse geschiedenis

In de middeleeuwen leefden de Joden in Buda als kooplieden, winkeliers en ambachtslieden. Een Joodse gemeenschap die aan het eind van de 11e eeuw, begin 12e eeuw werd gevormd. In 1250 bepaalde Koning Béla via een charter dat de Joden vrijheid van godsdienst kregen. Dit betekende dat ze onder andere stenen huizen mochten bouwen maar tevens betaalden ze vaak meer belasting dan niet Joodse inwoners. Een synagoge werd gebouwd in 1307, maar een aantal jaren later al weer verwoest en de Joden werden verdreven. Het eerst in 1348 en daarna in 1360, maar mochten al snel daarna, in 1364, weer terugkeren dit omdat na hun vertrek de Hongaarse economie was ingestort. De oorspronkelijke wijk waar ze woonden was echter in Christelijke handen overgegaan en de Joden vestigden zich in wat nu de I. Táncsics Mihály út heet.

De Joodse gemeenschap kreeg aanzien in de late 14e en vroege 15e eeuw. In 1446 namen vooraanstaande Joodse inwoners deel aan de koninklijke plechtigheden van koning Mattahias Corvinus. De koning werd aangewezen als het hoofd van de joodse gemeenschap in Buda en als woordvoerder voor het gehele land voor de Joodse bevolking. Een tweede synagoge werd in 1461 gebouwd in Buda en heeft lang bestaan. De bescherming door de koning vond overigens plaats omdat de Hongaarse economie teveel afhankelijk was van de Joodse inwoners.

Rond 1490 werden de Joden wederom getroffen door onheil. Hun bezittingen werden in beslag genomen en leningen aan Joden werden niet terugbetaald. Gedurende de 15 jaar die hierop volgde, dus vóór de Ottomaanse verovering van Boeda, was het een periode van  onrust.

De Ottomaanse overwinning tegen de Hongaren in 1526 leidde tot een massale uittocht van Joden naar West-Hongarije, anderen werden gedeporteerd naar verschillende gebieden in het Ottomaanse Rijk. Twee jaar later begon de hervestiging van Joden in Buda. Een periode van rust voor de Joodse gemeenschap, die duurde tot 1686 en Buda werd de Joodse hoofdstad van het Ottomaanse rijk. De goede verhoudingen tussen de Turken en de Joden leidden er toe dat de Joden in 1598 aan de zijde van de Turken meevochten tegen een Oostenrijkse invasie. De Joden waren actief in handel, financiën en waren tollenaars voor de Schatkist. Er waren in deze periode zowel Sefardische als Asjkenazische gemeenten. In 1660 telde de Joodse bevolking hier ca. 1000 personen en was de grootste in Hongarije.

De Joden kozen opnieuw de kant van de Turken tijdens de Oostenrijkse herovering in 1686, en slechts 500 Joden overleefden deze oorlog. De Joodse wijk werd geplunderd en de Torah rollen werden verbrand. Uitzettingen, geweld en anti-joodse wetgeving was het Habsburgse antwoord. Er werd ook een besluit genomen dat de Joden gedurende 150 jaar niet meer in de Koninklijke gebieden van Buda en Pest mochten wonen. Dit verbod gold dus niet voor het hele gebied van het huidige Budapest, waaronder Óbuda.

De terugkeer begon echter al in 1689. In 1703 werd Buda uitgeroepen tot een vrije koninklijke stad en Joden werden door de koninklijke familie beschermd. In 1712 werden de Joden, wederom voor een korte tijd de toegang tot Buda ontzegd.

In 1715 droeg Charles III de bevolking op  om het geweld te stoppen tegen de Joden en een korte periode van rust volgde. De keizer gaf vrijstelling van beperkingen voor sommige Joden, wat leidt tot wrok en aanslagen tegen Joodse woningen in 1720.

Tijdens het bewind van Maria Theresia, verslechterde de situatie voor de Joden. Ze verdreef de Joden uit Buda in 1746. Haar zoon (Josephf II) herstelde daarna de situatie waardoor de Joden in 1783 weer in  de stad mochten wonen. In 1830 werd een joodse lagere school geopend en, in 1866, werd de synagoge gebouwd. Na de samenvoeging van de 3 plaatsen smolt de Joodse bevolking meer ineen. (Foto hierboven: soort van windvaan op de synagoge op de II. Frankel Leo utca)

Óbuda en de Joodse geschiedenis

Joden woonden al in Óbuda, "Old Buda," sinds de 15e eeuw. De gemeenschap verdween na de Ottomaanse verovering in 1526 en deze situatie werd niet hersteld tot en met 1712. De joden kregen de bescherming van graaf Peter Zichy, wiens prive-landgoed ook Óbuda omvatte. De adel zag de voordelen van een Joodse bevolking en de graaf nodigde Joden uit Bohemen en Moravië uit om in Óbuda te komen wonen. De eerste Jood die terug kwam (1726?) was Jacob Fleisch, een handelaar in olie, suiker, amandelen, citroenen en haarpoeder. In 1727 woonden er weer 24 Joodse families in Óbuda.

In 1746 was er alweer een levendige Joodse gemeenschap in Óbuda, en aan het eind van de 18de eeuw leefden er 2.000 Joden in Óbuda (waarvan ca. 109 gezinnen). Joodse kooplieden, ambachtslieden, zilversmeden, wevers etc. stonden in die tijd goed aangeschreven. In 1783 stond de Oostenrijkse regering via een besluit toe dat Joden en niet Joden bijelkaar mochten wonen. Óbuda was ook de enige stad in de Habsburgse rijk, waar Joden vrij waren in het verrichten van bepaalde werkzaamheden.

De eerste seculiere Joodse school in Hongarije werd in 1874 in Óbuda geopend. De oorspronkelijke synagoge werd vernield in 1817 en een nieuwe werd gebouwd in de periode tussen 1820 en 1825.(Foto hierboven: de synagoge van Óbuda, gebouwd tussen 1820 en 1825 en sinds eind 2010 weer in gebruik)

Pest en de Joodse geschiedenis

In Pest leefden de Joden in ieder geval vanaf 1406/1407 en blijkens documenten woonde er een grote groep Joden in 1504 die eigen land en huizen had. Een situatie die voortduurde tot 1686. Na de Oostenrijkse verovering in 1686 was het de Joden verboden te wonen in de stad. In het midden van de 18e eeuw mochten ze wel weer op de wekelijkse markt komen.

In 1783 stond Joseph II toe dat de Joden zich weer vestigden in Pest, wat ook daadwerkelijk gebeurde vanaf 1786. Wel moesten de Joden hiervoor een speciale belasting betalen en werd bij wet in 1790 bepaald dat alleen Joden die vóór 1790 in Pest woonden zich permanent mochten vestigen. Deze beperkingen werden in 1840 ingetrokken. De Joodse bevolking groeide tot een populatie van ruim 1300 in 1833. Ook de Joodse handel groeide en de Joden werden eigenaar van vele huizen, fabrieken en stukken grond.

In 1848, bij het uitbreken van de Hongaarse revolutie, dienden Joden als vrijwilliger voor de civiele bescherming. De Duitse burgers van Pest hadden hier bezwaar tegen en Joden werden hierdoor aangevallen, wat ingrijpen vereiste van het Hongaarse leger. De Joden hebben voor hun rol bij de opstand een zware tol moeten betalen.

 

Budapest 1873 tot 1940

Deze periode was voor de Joodse gemeenschap van Boedapest een tijd van welvaart, bloei en groei. De Joodse gemeenschap speelde een belangrijke rol bij de ontwikkeling van industrie en handel in Hongarije. De Habsburgers erkende hun prestaties en 350 Joodse gezinnen kregen de adellijke titel. 

Een aparte orthodoxe gemeenschap werd in 1871 opgericht en opende een school voor jongens in 1873. De rabbinale seminarie en een middelbare school (gymnasium) werden opgericht in 1877. Een tweede gymzaal geopend in het najaar van 1919 als gevolg van de opkomst van anti-semitisme.

Een Joods ziekenhuis en andere sociale instellingen werden geopend in 1841 en een Orthodox-joods ziekenhuis werd opgericht in 1920. Gedurende deze periode werden veel instellingen opgericht met inbegrip van de Hongaars-joodse Ambachten en Landbouw Unie, Pest Joodse Women's Club, twee weeshuizen en een instituut voor blinden.

In deze periode ontstonden ook de meeste huidige en bijzondere Joodse begraafplaatsen die de stad nu nog kent en beknopte beschrijving van de 19 nog bestaande Joodse begraafplaatsen kunt u vinden op de pagina Architectuur: Joodse begraafplaatsen in Budapest.

De populatie van Joodse inwoners in Budapest bereikte het hoogtepunt in de periode tussen de 2 wereldoorlogen met rond 1930 een aantal van ca. 204.000 personen. Ten opzichte van de ca. 45.000 Joden die de stad (die toen nog uit drie delen bestond) in 1869 telde, een enorme toename. Door een lager geboortecijfer in de Joodse gemeenschap in de jaren '30 was het totale aantal Joodse inwoners aan het begin van de Tweede Wereldoorlog weer wat lager. Budapest telde op het hoogtepunt van de Joodse cultuur in die jaren 125 synagoges. (Foto hierboven: de synagoge op de IV. Berzeviczy Gegely utca 8, een ontwerp van Ármin Hegedüs en Henrik Böhm uit 1896)

Joods Budapest gedurende de Tweede Wereldoorlog

De verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust hebben ook in Budapest en de rest van Hongarije tot massaslachtingen geleid. Na de "relatief" rustige eerste jaren van de oorlog voor de Joodse inwoners van Budapest, kwam er vanaf maart 1944 hierin verandering. Een periode die nog dramatischer zou zijn geweest zonder de inzet van Raoul Wallenberg, Carl Lutz en anderen. Op deze pagina zeer beknopt de geschiedenis.

Dé Joodse wijk, nee .... Joodse wijken

Het VII. district, met name het gebied rond de prachtige Dohány synagoge, wordt steevast, en waarschijnlijk voor het gemak, aangeduid als dé Joodse wijk van Budapest. Qua synagoge, en de importantie daarvan, gaat dit verhaal op, maar voor de rest is dit in feite een fabel ..... de omvang van de Joodse bevolking van Budapest, met name in de periode van ca. 1890-1940 was dermate groot dat er vele Joden woonden in andere districten van de stad. Met name het XIII. district kende een zeer grote Joodse bevolking, meest middenklasse. De hoeveelheid gebouwen die hier in de eerste helft van de 20e eeuw zijn neergezet, met Joods geld én door architecten van Joodse afkomst, geeft aan hoezeer ook dit deel van Budapest een Joodse wijk was. En, in de Tweede Wereldoorlog waren hier de zogenaamde 'Safe houses' die tot stand kwamen door onder andere Raoul Wallenberg. Ook die 'Safe houses' waren van oorsprong in ieder geval deels Joods eigendom.

Het VIII. district, nu meer de plek voor de Roma bevolking van Budapest, was tot de Tweede Wereldoorlog eveneens gedeeltelijk Joods. Dit is bijvoorbeeld goed te zien aan de panden op de Népszinház utca. De meest belangrijke gebouwen in deze straat zijn ontworpen door architecten van Joodse afkomst en een synagoge (niet meer bestaand) lag in een zijstraat hiervan.

Dit zijn slechts 2 voorbeelden om aan te geven dat er dus niet één Joodse wijk is in Budapest, maar meer. Het VII. districht wordt voor de toerist gecultiveerd om het simpel te houden. Gaat u mee met een rondleiding door Julius, dan zult u ook andere gedeeltes van Joods Budapest zien.

De periode na 1945

Tussen de 80.000 en 90.000 Joden bleven na de Tweede Wereldoorlog in Budapest, maar door de opstand in 1956 nam hun aantal met zo'n 25.000 af. Dit aantal bleef redelijk stabiel en heden ten dage telt de stad minimaal 80.000 Joodse inwoners.

Plannen in 2004 om delen van de 'Joodse wijk' te slopen, diverse panden waren verkocht aan projectontwikkelaars, hebben door een massaal protest geen uitvoering gekregen, waardoor het karakter van de wijk niet teveel is aangetast.

Van de Joodse bevolking van Budapest is ongeveer 80 procent Neolog (Reform en Conservatief) en de rest is Orthodox. In Budapest staat ook de grootste synagoge van Europa, om precies te zijn in de VII. Dohány utca. Budapest telt 26 actieve synagoges. Drie Joodse scholen, van verschillende religieuze wereldbeschouwing, zijn er, samen met twee kleine yeshivot. De rabbinale seminarie van Budapest (onder auspiciën van de Neolog gemeenschap) is uitgegroeid tot een Joodse universiteit, een opleiding van leerkrachten en maatschappelijk werkers.

De Joodse gemeenschap onderhoudt een Joods ziekenhuis, met uiteraard koosjer voedsel en artsen van Joodse afkomst. Er zijn koosjere restaurants, zowel vlees en matze worden geëxporteerd naar andere gemeenschappen. Sociale diensten worden verleend en een zomerkamp wordt beheerd door het Joint Distribution Committee en de Lauder Foundation. Enkele honderden Israëlische studenten studeren aan de Hongaarse universiteiten.

En, ieder jaar eind augustus/begin september wordt er een een Joods festival gehouden waarbij de bezoeker beter inzicht krijgt in het Joodse leven, muziek en tradities.  

Tot slot: De huidige Joodse wijk in Budapest is momenteel weer bruisend en vol leuke kroegen en restaurants. Een kroeg, met Joodse achtergond, die zeer de moeite waard is, is Sirály aan de VI. Király utca 50 (gesloten in de zomermaanden).

Meer weten?

Greatsynagogue

De website over Neolog Joods leven in Budapest. Informatie over o.a. de Dohány utca Synagoge, het Joods festival etc. De website is ook in het Engels.

Pesti Súl

De website van de Orthoxe Joodse samenleving in Budapest. Website is ook in het Engels. De synagoge is gevestigd op XIII. Visegrádi utca 3.

Joodse begraafplaatsen in Budapest

De pagina op deze website over de Joodse begraaplaatsen in Budapest, de architectuur, geschiedenis etc.


Bron van de informatie onder andere: Encyclopaedia Judaica uit 1971

(Laatste update en controle van de links: 20 oktober 2011)