Budapest kunst: Nationale trots rond 1930 (1) - sgraffiti kunst door Ferenc Márton en Sándor Nagy

Onderwerpen: Introductie * Architect * Gebouwen * Kunstenaars * Sgraffiti * Foto's van sgraffiti kunst door Ferenc Márton en Sándor Nagy * Wilt u meer zien? Ga mee op een privé rondleiding!

Introductie

De Eerste Wereldoorlog en de gevolgen daarvan hadden grote invloed op de economie en samenleving van Hongarije. Met name het Verdrag van Trianon dat hieruit voortkwam was de belangrijkste oorzaak.

Een van de gevolgen was bijvoorbeeld dat er amper geld was om te investeren in onroerend goed. Het aantal gebouwen dat in de periode van ca. 1915 tot 1925 is gerealiseerd is hierdoor beperkt tot een minimum, dit in vergelijking tot de Art Nouveau periode (ca. 1895-1915) en de Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid periode (ca. 1927-1948). En, de gebouwen die werden gerealiseerd zijn zeer behoudend ontworpen in een of andere neo-stijl. Een stijl die door een aantal architecten tot ver in de jaren '30 is gehanteerd.

Rond 1925/1926 begon het tij voorzichtig te keren. De ergste klappen waren verwerkt en de bevolking van Budapest nam weer toe, dus er was wederom behoefte aan huizen. Een jonge generatie architecten, met name afgestudeerd in de periode 1910-1925, ging aan de slag en een deel van de oude garde, die vooral furore maakte tijdens de Art Nouveau periode, werd ook ingeschakeld om aan de grote vraag naar woningen te voldoen. Alsof er niets was veranderd, was ook in deze periode het merendeel van de architecten van Joodse afkomst. Maar het waren wel architecten die zich aanpasten aan de Hongaarse samenleving en het Joods zijn niet of amper lieten terugkomen in  hun ontwerpen.

In deze periode verwerkte zowel de oude als nieuwe generatie architecten nog Art Nouveau ornamentiek in hun ontwerpen, deels uit traditie, deels uit eerbetoon. Maar, nog veel belangrijker was dat er een periode onstond van 5-6 jaar waarin de Hongaren weer trots waren op hun land en dit tot uiting brachten bij de ontwerpen van de panden. Uit de periode van van 1927 tot ca. 1932 zijn derhalve diverse gebouwen in Budapest aan te treffen met op de gevel of zelfs op het dak ornamentiek (beelden, reliëfs, sgraffiti etc.) refererend aan de Hongaarse geschiedenis of het volksleven. Een periode die overigens dunnetjes is overgedaan in de jaren '50 en vroeg jaren '60.

Krijgshaftige strijders te paard (zeer vermoedelijk Árpád) zijn bijvoorbeeld in diverse gedaantes aan te treffen. Wat ook duidelijk is dat wat betreft meerdere beeldhouwwerken er significante overeenkomsten zijn. Het zorgt ervoor dat gebouwen redelijk qua leeftijd zijn te schatten. Een gegeven dat voor meer ornamentiek op gebouwen in Budapest van toepassing is.

Julius is dit onderwerp nog verder in kaart aan het brengen, maar een gedegen analyse kost honderden uren zwerven door de stad, foto's maken, onderzoek doen. Dus wat dat betreft nog even geduld. Een eerste resultaat van dit onderzoek kan al wél worden gepubliceerd: de sgraffiti afbeeldingen op de panden van de architect István Medgyaszay uit de periode 1927-1930. Het betreft drie appartementencomplexen en een school.

Architect

István Medgyaszay (1877-1959). Geboren als István Benkó, een naam die hij in 1906 veranderde. Een degelijke architect die wel vernieuwend was op architectuur gebied. Vernieuwend omdat hij als een van eerste architecten gebruik maakte van gewapend beton en prefab elementen. Ken je eenmaal deze elementen dan herken je direct een gebouw van deze architect. István Medgyaszay behoorde tot de minderheid van niet Joodse architecten.

In Budapest realiseerde hij pas vanaf ca. 1910 panden die weinig meer te doen hebben met Art Nouveau. De door hem ontworpen gebouwen zijn ook geen "gesammt kunstwerk" gebouwen zoals bijvoorbeeld van de gebroeders József en László Vágó. De mooiste, speelse, panden die hij in de Art Nouveau periode ontwierp bevinden zich buiten Budapest.

Gebouwen

Vier locaties in Budapest met sgraffiti afbeeldingen op panden van de architect István Medgyaszay: twee daarvan bevatten op een groot stuk grond meerdere appartementengebouwen, die allemaal volgens hetzelfde stramien zijn gebouwd. Boven en/of naast de hoofdingangen van deze gebouwen zijn sgraffito afbeeldingen aangebracht. Massabouw maar gelukkig niet al te strakke gevels, wel redelijk klassiek qua stijl.

Kenmerkend voor meerdere architecten uit deze periode, zeker de wat oudere generatie architecten, is dat de hal en trappenhuis van door hun ontworpen gebouwen vaak vrij klein zijn en weinig tot geen decoratie kennen. De uitstraling van deze gebouwen moest echter komen van de kleurrijke sgraffito afbeeldingen, een redelijk mooie deur en natuursteen rondom de deur. Dit om het gebouw iets nauurlijker te laten lijken dan een gebouw dat gemaakt is van gewapend beton.

Gebouw drie is een kleiner geheel, het eerste dat István Medgyaszay realiseerde met afbeeldingen van Ferenc Márton en daterend uit 1928. Het is kleiner qua oppervlak en diverse afbeeldingen herhalen zich in de gevel. In deze buurt zijn overigens veel meer gebouwen met afbeeldingen met betrekking tot Nationale trots te vinden. Het vierde gebouw betreft een enorme school die op de gevel aan de binnenplaats een grote sgraffito afbeelding kent. In totaal betreft het 26 verschillende afbeeldingen die bewaard zijn gebleven, waarbij 1 afbeelding op een pand uit 6 delen bestaat. Met uitzondering van pand drie zijn alle sgraffiti afbeeldingen in de afgelopen jaren gerestaureerd.

Kunstenaars

Verantwoordelijk voor de kunstwerken op de panden van István Medgyaszay waren 2 kunstenaars:

Ferenc Márton

Geboren in Csíkszentgyörgy op 15 december 1884 en gestorven in Budapest op 8 juli 1940. Hoewel hij in de bronnen alleen als schilder, graficus en beeldhouwer wordt genoemd, was hij ook architect. Hij studeerde aan de Mintarajziskolá (school voor decoratieve kunsten) waar Bertalan Székely en László Hegedüs zijn leermeesters waren. Hij vervolgde deze studie in München. In Budapest werkte hij onder andere als illustrator voor een krant en maakte ook ontwerpen voor de overheid.

Sándor Nagy

Geboren op 18 mei 1869 te Németbánya en gestorven te Gödöllo op 14 maart 1950. In 1890 kreeg hij een beurs waardoor hij twee jaar in Rome kon gaan werken en studeren. Hierna woonde hij zeven jaar in Parijs. Hij was een veelzijdig kunstenaar, naast schilder en graficus ontwierp hij onder andere ook glas-in-lood ramen en interieur objecten. Sándor Nagy maakte deel uit van de Gödöllo kunstenaars kolonie en was in de jaren '20 een van de leidende figuren in de late Art Nouveau stijl. In Budapest zijn in diverse gebouwen kunstwerken van hem te vinden. Een zeer boeiende en veelzijdige kunstenaar waaraan later nog een aparte pagina wordt gewijd.  
 

Sgraffiti

Sgraffiti (enkelvoud sgraffito) wordt vervaardigd door in de nog niet geharde pleister een lijntekening in te krassen en deze vervolgens in te kleuren met een techniek die ook voor fresco's wordt toegepast. Het is een techniek die al van oudsher wordt toegepast en bij uitstek geschikt was om in de Art Nouveau periode decoraties op gevels aan te brengen. In Budapest zijn uit deze periode maar weinig kunstwerken bewaard gebleven (en ook maar weinig gemaakt). Een van de mooiste, maar helaas zwaar beschadigd, is die op de VI. Zichy-Jenö utca 10, een pand gebouwd in 1906-1907 naar het ontwerp van het architectenduo Samuel Révész en József Kollár. Ook in de jaren '50 en vroeg jaren '60 zijn nog diverse sgraffiti kunstwerken in Budapest vervaardigd.

Foto's van sgraffiti kunst door Ferenc Márton en Sándor Nagy 

Hieronder een selectie van de 26 nog bestaande kunstwerken ontworpen door beide kunstenaars. 

Wilt u meer zien? Ga mee op een privé rondleiding!

Hierboven een kleine selectie van de kunstwerken op de gebouwen van de architect István Medgyaszay en ontworpen door Ferenc Márton en Sándor Nagy. Wilt u deze en de overige kunstwerken met eigen ogen zien, aangevuld met een aantal andere voorbeelden van nationale trots op gebouwen uit deze periode? Mail Julius en u krijgt een privé rondleiding over dit onderwerp.

Het is een rondleiding die 3-4 uur duurt en waarbij u kris-kras door Budapest reist, omdat de gebouwen door de hele stad verspreid liggen. U ziet derhalve ook veel van de stad. Tijdens de rondleiding is er (uiteraard) gelegenheid om wat te drinken en wat uit te rusten. Zoals bij alle rondleidingen van Szia Budapest, worden ze gegeven op de dag en tijdstip dat de klant het wenst (indien redelijkerwijs uitvoerbaar). Kosten: 1 persoon: 35.00 euro, 2 personen 40.00 euro. Voor meer dan 2 personen volgt prijsopgave op verzoek. Klik hier voor het contact formulier.

(Laatste update en controle van de links: 24 november 2011)